Barandiaran zenaren oroimenak bizirik dirau »

Ataungo mitologia eta kondairak Euskal Herri osoan ezagunak badira, hein handi batean Joxemiel Barandiaran antropologo eta etnografo ataundarrak egindako lanari esker dira. Aurten beteko da ikerlaria hil zeneko 25. urtemuga. Hori dela eta, haren izena…

“Aralar parke natural eta kultural bezala ulertu izan dut betidanik” »

A. Apalategi

Mendizale gisa da ezaguna Joxe Ramon Agirre Marron (Ataun, 1959). Hainbat espedizio egin ditu munduan barrena, eta dokumentalgintzan ere sakondu du, bidaia horietan egindako ikus-entzunezko lanei esker. 2013az geroztik Lizarrustiko Parketxeko kudeatzailea ere bada.

Ataundarra eta mendizalea izanda, zer da zuretzat Aralar?

Aralar da agertoki natural bat, megalitikotik hasi eta milaka urtean gizakiaren bizileku izan dena eta gizakiari jaten eman diona. Gune bizi bat, oraindik ere bizirik mantentzen dena. Gaur egun, beste era batera bada ere, mantentzen du balio natural hori, baina gehiago denbora pasa edo aisialdi moduan.

Lizarrustiko Parketxea Aralarko atea dela diozue.

Aralarrek sarbide natural ugari ditu, bai Gipuzkoatik —hor dago Larraitz ere—, eta baita Nafarroa aldetik ere. Aralar bi aldeetako artzainen bilgune izan da urte askoan. Lizarrustin informazio gune bat jarrita, bisitariei harrera egiteko toki bat dela esan daiteke.

Zer eskaintzen diozue bisitariari informazio gune horretan?

Plataforma ezberdinen bidez, Aralarko parke naturalaren inguruko informazioa eskaintzen dugu. Euskal Herritik ez ezik, estatutik eta nazioartetik jende asko etortzen da, eta, horri esker, naturgune hau gero eta ezagunagoa egiten ari da. Jendea harrituta gelditzen da ikusita basoak, monumentu megalitikoak eta artzaintzak zer garrantzi duten, eta, batez ere, parketxea nola zainduta dagoen. Baina informazioa emateaz gain, jatetxe eta ostatu zerbitzua ere eskaintzen diegu bisitariei.

Ohiko ibilaldiez gain, gauza bereziak ere antolatzen dituzue. Ibilbide mitologikoak harrera ona izaten ari dira, ezta?

Aralar parke natural eta kultural bezala ulertu izan dut beti. Izan ere, naturaz gain, gizakiak ere presentzia handia izan du Aralarren, eta, mendez mende, eguneroko bizimoduan, sinesmenetan edo ospakizunetan oinarritutako kultur adierazpenak egin izan dira bertan. Horregatik saiatzen gara gu ere Aralarko gure eremu hau kultur erakustaldiekin lotzen.

Ataunen, mitologia aldetik oso lan interesgarria egiten ari da Jentilbaratza taldea, mitologia gaurkotu eta modu ludiko batean eskaintzen saiatzen direlako, batez ere umeentzat. Ibilbide mitologiko horietan, pertsonaia mitologikoak eta natur elementuak, biak uztartzen dira, ikuskizun ederra osatuz.

Urte osoan saiatzen gara ekintzak egiten. Iaz, Nepalgo ohiturak ezagutzeko aukera izan genuen, eta aurten gauza bera egiten saiatu nahi dugu Mongoliarekin. Aralarrek artzaintzarekin lotura estua izan duen moduan, mongoliarrek ere ganaduarekin eta bizimodu nomadarekin lotura handia dute, eta bi mundu horiek gerturatzen saiatuko gara.

Tribuaren berba debekatuak »

Leire Narbaiza

Tribu berba entzunda, berehala etorriko zaizue burura Anna Gabriel, CUPeko politikari katalana. Izan ere, bere adierazpen batzuk aldrebestu eta Espainiako sektore erreakzionarioek bazterrak nahastu dituzte.

Gurean ere, entzun dira hainbat iritzi Gabrielek esandakoaz. Egia esatera, espantu gutxi sortu dituzte adierazpenok. Adibidez, Aritz Galarragak Twitterren esan zuen bezala, haurrak tribuan hazi behar direla. Erotuko ez bagara, behintzat. Umeak hazteko argi dago pertsona-multzo handia behar dela, familia izan, lagunak izan, kontratatutako norbait izan. Daramagun bizimodu zoro honetan ez dago beste erremediorik, kontziliazioarena animalia mitologikoa baita. Beste norbaiti ere irakurri nion umeak ordu luzez lagatzen ditugula tribu handi baten barruan, eskolan, eta inork ez duela ezer esaten.

Tradizionalki hala izan da seme-alabak haztearena, familia oso handi baten barruan elkar zaintzen zuten beste senide batzuekin batera. Tribu ez ziren izango, beharbada; klana da, agian, hobeto definitzen duen berba. Baina hitz hori ijitoei baino ez zaie egokitzen. Adierazgarria, benetan.

Neuk ere uste dut haurrak era globalagoan hazi beharko liratekeela. Txikiei on egiten diela jendez inguratuta haztea. Maitasuna eta goxotasuna emango dien jendez inguratuta, jakina. Adin eta molde desberdinetakoak badira, hobeto. Askoz aberasgarriagoa izango da ume horien handitze prozesua. Konbentzituta nago, eta horren alde egiten dut ahal dudan guztietan. Hezkuntza sozialaren alde, bizikidetza helburu.

Iruzkinen zurrunbiloaren erdian, asko molestatu nau kazetari atzerakoi eta usain zaharmindua duten hauek nola erabili duten tribu hitza. Gizon zuri europar heterosexualen aitakeria hutsa izan da. Salakota jantzita Afrikara giza talde berriak deskubritzera zihoazen esploratzaileen gisara. Ondoren, gizaki horietako ale batzuk Europara ekarri eta jendaurrean erakutsi, animaliak legez zoologikoetan. Patxi Huarte Zaldieroa-ren Gizon Zuriaren modukoak dira modernitate, kosmopolitismoa eta aurrerabidearen paladinak. Berba baten, tribuetakoak ez direla pertsona adierazi nahi digute. Halakorik?! Klasismo purua, nagusikeria.

Ez dakit, ordea, zergatik jarraitzen dugun harritzen eta asaldatzen iritzi-emaile hauen adierazpenekin. Aurreko baten ere hilekoaren kopak zirela-eta, sekulako iskanbila sortu zen. Hor hitz tabuetako bat agertu zen: hilekoa. Andrazkoondako oso gauza naturala eta arrunta bada ere, arlo pribatuan baino ezin da aitatu. Baina udaletxe bateko pleno aretoan? Ene! Sakrilegioa! Diskrezioz eraman beharreko kontua da, barren! Menstruatu, baina ez dadila igarri!

Argi dago, halako periodisten ahotik emakume batzuen adierazpen eta jarrerak beti izaten direla eskandalurako bide. Kopetako ilea dela, elastikoak direla, itxura dela, etengabe daude kritika hutsalaren jo-puntuan. Dena den, gero eta konbentzituago nago sasi-kazetariek (hori baitira) andre hauen adierazpenen aurrean zalaparta nahita sortzen dutela, behe-laino trinkoa osotzeko asmotan, dena lanbrotu dakigun eta ostendu. Andrazko hauek ilargia seinalatzen duten bitartean, publikoak —ergela delakoan— astrapalari begira diezaion. Anekdota hutsean gera gaitzen. Emakume horien berbak gustura debekatuko lukete, baita euren tribuak ere.

[Herriz herri] Ataun. Aurrera begira, katea eten gabe »

Arkaitz Apalategi

Gipuzkoako herririk luzeena izateaz gain —14 kilometro luze—, mitologia eta esaunda zaharrengatik ezaguna da Ataun. Mendi aldeko herria izateak eta Joxemiel Barandiaran antropologo eta etnografoak egindako lanak izan dute zerikusirik horretan. Mendeetan nekazaritza giroko eta mendi inguruko herria izan da, baina, gaur egun, XXI. mendeko gizartearen erronkei erantzutea da esku artean duten erronka nagusia.

Hedaduraz handia izan arren, biztanlez herri txikia da Ataun; 1.674 lagun bizi dira. Demografia aldetik gorabehera ugari izan ditu azken hamarkadetan: XX. mende hasieran, Goierri eskualdeko herririk jendetsuena zen, 2.880 biztanlerekin. Industrializazioaren eta nekazaritza bizimoduaren galeraren ondotik, ordea, 1.550 biztanle izatera iritsi zen. Azken bi hamarkadetan etxebizitza ugari egin dira, batez ere San Martin eta San Gregorio auzoetan; horrek eta jaiotza tasaren igoerak biztanleriak berriz gora egitea ekarri dute.

Aralarren magalean eta Agauntza ibaiaren arroan kokatuta dago. Hamalau kilometro luze da, eta hiru auzo nagusi —San Martin, San Gregorio eta Aia— eta hainbat auzunetan banatuta dago. Horrek zaildu egiten du zerbitzu guztiak herritar guztiengana iristea, eta zenbait arlotan —osasuna, kultura, bilguneak…— San Martin eta San Gregorio dira herritarren erreferentzia nagusiak. Auzo txikietako biztanleei eustea eta gutxieneko zerbitzuak bermatzea da udalaren helburuetako bat.

Auzo guztietara iritsi nahian

Ataungo hiru auzoetan txikiena da Aia, eta baita herrigunetik urrunena dagoena ere. Horrek zailtasunak sortzen ditu oinarrizko zerbitzuetarako irismena bermatzeko garaian. Asier Rodriguez alkateak azaldu duenez, ordea, aurten hainbat hobekuntza egiteko asmoa dute han. Batetik, Behone etxea bota eta haren orubea eta plaza ingurua txukundu nahi dituzte. “Auzo guztietako parkeak berritzen ari gara; San Martingoa egin zen, eta aurki San Gregoriokoa eta Aiakoa egin nahi ditugu”. Aiatik Urkillagara doan errepidean ere konponketa lanak egin nahi dituzte, urak kanalizatu eta azkenaldian eragin dituen lur mugimenduak saihesteko.

Zerbitzu aldetik ere, askotan beste auzoen atzetik gelditu izan da Aia, eta hori konpontzeko ahaleginetan ari dira. “Lehen, San Gregorioko medikua astean behin-edo joaten zen Aiara; orain, ordea, murrizketak direla eta, ez dute zerbitzu hori ematen”. Osakidetzarekin harremanetan jartzen saiatu dira, eta idatzi bat ere bidali dute, baina oraingoz ez dute erantzunik jaso. Kontrakoa gertatzen da autobus zerbitzuarekin; iaz egin ziren linea aldaketekin, orain behintzat autobusa Aiaraino iristen da, eta bertakoak “gustura” daudela dio.

Buruan hainbat proiektu badituzte ere, egoera ekonomikoa eta udalen finantzaketa maila kontuan izanda, Ataun bezalako herri batek ez du inbertsio handirik egiteko aukerarik. “Proiektuak baditugu, baina arazoa finantzaketa da. Inbertsio berriak egiteko zailtasunak ditugu, eta egiten ari garen lan gehienak mantentze lanak dira. Batzuek, gainera, premia handia dute, eta derrigorrean egin beharrekoak dira”.

Lan horietako bat herriko baserri bideak berritzea izango da. Azken urteetan hainbat bide konpondu badituzte ere, beste hiru gelditzen zaizkie oraindik, baina, horretarako ere, diru laguntzen zain daude. “Proiektua eta laguntza eskaera aurkeztuta daude Goimenen [Goierriko Landa Garapenerako Elkartean], baina izan dituzten aldaketa batzuk tarteko, proiektuak aztertu eta laguntza horiek emateko modua aldatu egin da, eta luzatzen ari zaigu kontua”.

Herri bideen inbentarioa

Ataungo Udalak esku artean duen proiektuetako bat herri bideen inbentarioa da. Duela bi urte hasitako lana da, eta hainbat herritarren laguntzari esker osatu dute. Bilketa hori guztia egitea “lan handia” izan dela dio alkateak, baina etorkizunerako erreminta erabilgarria izango dela deritzo; “dagoeneko erabili dugu kontsultaren bat egiteko”.

Hainbat mapa eta herriko bide eta bidexka publikoen zerrenda osatua egin dute. Inbentario horretan bi motatako bideak sartzen direla azaldu du Rodriguezek: “Batetik, baserrietara doazen bide publikoak, eta, bestetik, garai bateko gurdibide, bidezidor eta galtzadak”. Beste bi astez ikusgai egongo da inbentario hori, herritarrek beste ekarpenen bat egin edo aldaketaren bat proposatu nahiko balute.

Turismoa, pixkanaka pizten

Duela urte gutxira arte turismoari ez zaio aparteko garrantzirik eman izan Ataunen, baina, pixkanaka, gero eta indar handiagoa hartzen ari den sektorea da. Horretan zerikusi handia dute Lizarrustiko Parketxeak eta Barandiaran museoak. Aralarko parke naturalaren interpretazio zentroa da parketxea, eta hura ezagutzeko hainbat ibilbide ateratzen dira handik. Horrez gain, aterpetxea eta jatetxea ere baditu. Barandiaran museoak, berriz, ikerlari ezagunaren bizitza, ibilbidea eta ikerlanak ezagutaraztea du helburu. 2010. urtean inauguratu zuten, eta, harrezkero, milaka bisitari hartu ditu.

Mitologia eta turismoa uztartzen dituen beste egitasmo bat Jentilbaratza elkarteak antolatzen dituen ibilbide mitologikoak dira. Ataungo paisaiak eta pertsonaia mitologikoak uztartzen dituzte, modu ludiko batean.

Auzolana eta herri partaidetza bezalako balioen bidetik, egungo behar eta erronketara egokitzeko ahaleginean dihardu Ataunek, baina sustraiak galdu gabe eta nondik datorren ahaztu gabe. Katea ez baita eten.

Gure Esku Dago. Herri galdeketak »

Azpeitian, Debagoienean eta Goierrin egingo dute galdeketa ekainaren 5ean. Honako hauek dira herriak, eta galderak.

AZPEITIA

14.822 biztanle.

Galdera: “Nahi al duzu izan euskal estatu independente bateko herritar?”.

DEBAGOIENA

64.325 biztanle. Debagoieneko zortzi udalerri eta Aramaio (Araba). Galdera: “Nahi al duzu izan euskal estatu independente bateko herritar?”.

Antzuola

Aramaio (Araba)

Aretxabaleta

Arrasate

Bergara

Elgeta

Eskoriatza

Leintz-Gatzaga

Oñati

GOIERRI

67.670 biztanle. 23 herri.

Galdera: “Nahi duzu izan euskal estatu burujabe bateko herritar?”.

Altzaga

Arama

Ataun

Beasain

Ezkio

Gabiria

Gaintza

Idiazabal

Itsaso

Itsasondo

Lazkao

Legazpi

Legorreta

Mutiloa

Olaberria

Ordizia

Ormaiztegi

Segura

Urretxu

Zaldibia

Zegama

Zerain

Zumarraga

Hiru asteko atzerako kontua »

Eider Goenaga Lizaso

Urtea betetzera doa Gure Esku Dago dinamikak, Anoetako estadioan (Donostia) eta Euskal Herriko beste lau hiriburutan, herritarrei galdetzeko urratsa egingo zuela iragarri zuenetik. Hautetsontzi erraldoien bidez irudikatu zuten egin beharreko urratsa. Espainiako hauteskunde orokorrak gorabehera, galdeketen data dantzan ibili da orain arte, baina joan den larunbatean zehaztu zuten eguna, Donostian. Ekainaren 5ean izango da. Hiru aste barru, Euskal Herriko 34 herritan galdera egingo zaie herritarrei, denetan batera, eta helburu berarekin: erabakitzeko eskubidea gauzatzeari begirako pausoak ematea, erabakitzeko ariketak egitea.

Gipuzkoan, Goierriko 23 herritan, Debagoieneko zortzi herritan eta Azpeitian egingo dute kontsulta ekaineko lehen igandean. Guztira, 145.000 herritar biltzen dituzte galdeketa egingo duten herriek, lurralde osoko biztanleriaren %20 inguru. Aramaio (Araba) eta Ispaster (Bizkaia) izango dira egun berean kontsulta egingo dute herriak.

Herri horietan, sentsibilitate ezberdineko jendea elkartu, galdeketaren aldeko plataformak eta batzordeak eratu, galdeketak egin ahal izateko legezko elkarteak sortu, sinadurak bildu, atxikimenduak lortu, galderak zehaztu, sentsibilizaziorako ekitaldi eta jarduerak gauzatu… urte osoa eman dute lanean, herritarrei nolako estatus politikoa nahiko luketen galdetu ahal izateko. 16 urtetik gorako herritarrek izango dute botoa emateko eskubidea.

Aurrera begira

Ekainaren 5ekoa, ordea, bidearen hasiera baino ez dela dio Gure Esku Dago-k. Aurrera begira ari dira lanean. Azaroan Diman (Bizkaia) eta Bakaikun (Nafarroa) egingo dituzte galdeketak, eta 2017ari begira ari dira lanean jada Oiartzualdean, Usurbilen eta Hernanin; baita Bizkaian, Aulesti, Barrika, Bermeo, Busturia, Elorrio, Sopela eta Uribe Kostan ere. Eta atzetik gehiago helduko dira. Dozenaka herritan martxan dira jada galdeketak egiteko prozesuak. 2018an dute jarria jomuga. “Akordio zabal bat erdietsi nahi dugu 2018ra bitartean, hiru milioi biztanleko herri honek libreki bere etorkizuna erabaki dezan”, esan zuen Angel Oiarbide Gure Esku Dago-ko kideak, larunbatean Zurriolako hondartzan egindako agerraldian.

“Euskal Herri osoan ari da urratsak egiten Gure Esku Dago, hurrengo bi urteetan aurreikusi dugun plangintza gauzatzeko”. Plangintza horretan lehen olatua izango da ekainaren 5ekoa. Herritarren parte hartze ahalik eta handiena sustatzeko buru-belarri ari dira lanean egunotan, hiru aste barru herritarrek hautetsontziak boto-paperez bete ditzaten. “Erabakia elkarrekin eta herritarren parte hartzearekin hartuz gero, zilegizkoa eta herritarrok onartua izango da, emaitza edozein dela ere. Eta horrek gizarte kohesionatuagoa, sendoagoa, kritikoagoa eta jantziagoa ekarriko du”.

Erabakitzen hasi

Ekainaren 5eko galdeketak badu jada irudia. E5 handi batekin ilustratu dute egun horretako afixa, botoa irudikatzen duen gutun-azal batekin eta hiru eskurekin osatzen dena. Azpian, esaldi bat: “Erabakitzen hasi gara”. Erabakitzeko eskubidea erdiesteko bidean, ariketa praktikoak eta eskubide hori gauzatzeak duten garrantzia islatu nahi du Gure Esku Dago-k.

Joan den igandean, halaber, Azpeitiko eta Debagoieneko galdeketak sustatu dituzten Erain Debagoiena eta Hitzartu elkarteek ekitaldia egin zuten, Elosuan (Bergara), ekainaren 5ari begira. Orain arte egindako lanarekin pozik eta bozketa egunari begira baikor, Erain Debagoieneko kide Jon Ugarteburuk jasotako babesa nabarmendu zuen. Debagoienean, izan ere, 9.000 sinadura batu dituzte dagoeneko —Oñatin eta Antzuolan sinadurak biltzen jarraitzen dute—. “Oso datu positiboa da guretzat: herri askotan biztanleen %15ek sinatu dute”.

Donostian helegitea jarriko dute araudia indargabetzearen kontra »

M. Alustiza
Espainiako Gobernuari baimena eskatzekotan zen Eneko Goia Donostiako alkatea zezenketen inguruko kontsulta egin ahal izateko. Asteartean azaldu zuenez, Ministro Kontseiluari baimena eskatzea zen “bermerik handiena” ematen zuen aukera. Atzo,…

Lau urtean behin baino gehiago »

Hauteskundeetatik harago, herritarrek erabaki ahal izateko tresna dira herri galdeketak. Askotariko gaiei buruzko kontsultak egin dira Gipuzkoan; azken urteotan hondakinen bilketaz izan dira gehienak - Irakurri gehiago...

“Arriskutik babestuko zaitut, maitea” »

Maite Alustiza

Gurasoak dira, aitona-amonak, izebak eta osabak. GuraSOS mugimenduan elkartu dira, helburu argi batekin: euren haurren osasuna babestea. Kezkatuta daude Zubietan egitekoak diren errauste plantak umeengan izan dezakeen eraginagatik. “Osasuna guztiz bermatuta ez dagoelako eta prebentzio eta babes printzipioetan oinarrituta”, plantaren asmoa alde batera uzteko eskatu dute. Joan den larunbatean aurkeztu zuten mugimendua, Lasarte-Orian, eta, epe laburrera, bi asmo nagusi dituzte: informazioa jaso eta zabaltzea, batetik, eta prestatu duten manifestuaren aldeko sinadurak biltzea, bestetik. Manifestuan senide bakoitzak konpromisoa hartzen du haur batekin: “Arrisku honetatik babestuko zaitut, maitea, zin dagizut”. Gipuzkoako Foru Aldundira eramango dituzte atxikimenduak.

“Kezkatzen gaitu isiltasunak, eta honelako azpiegiturak osasunean dituen eraginei buruz eztabaida gehiago ez egoteak”. Ez daukate “interes politiko eta ekonomikorik”, euren haurrak babestea baino ez. Honako hau da funtsean eskatzen dutena: gizartea eta haren ordezkariak ados jar daitezela hondakinen arazoari irtenbidea emateko, inoren osasuna arriskuan jarri gabe.

Euren kezken abiapuntua “errealitate ukaezin batean” dagoela diote: inork ez duela errauste planta bere herrian nahi. Gainera, inguruko herritarren osasuna arriskuan dagoela azaltzeko bi argudio dituzte. Batetik, Gipuzkoako Aldundiak Biodonostiarekin hitzartu duen azterlan epidemiologikoa —hiru azterketa egitea erabaki dute; errauste planta martxan jarri aurretik, errauste plantak martxan urtebete pasatu duenean, eta bost urte pasatu eta gero—. Mugimenduko kideen arabera, azterketa horren beharrak frogatzen du herritarrak arrisku baten aurrean daudela. Horrekin batera, salatu dute plantak gizakiengan izan dezakeen eragina “esperimentatzeko”, eurak eta euren haurrak “erabiltzeko” asmoa dutela.

GuraSOSek darabilen beste argudio bat Eusko Jaurlaritzak aurkeztu duen azterketa da. Kutsaduraren sakabanatze atmosferikoaren azterlanean onartzen da kaltetze eremua 30 kilometrokoa dela, hau da, instalazioaren kokapenetik hasita 15 kilometroko erradiokoa. Gurasoen mugimenduak eremu horretan dauden ikastetxeengan jarri du arreta: eragin mapa bat osatu du, erraustegiak zuzenean atmosferara igorritako partikulengatik kalte egin diezaiekeen ikastetxeekin. Horren arabera, berrehun hezkuntza zentro leudeke, baita Donostiako ospitale gunea eta Onkologikoa ere.

Osasuna eta Errausketa Ikerketa Taldeak aurkeztutako ebidentzia zientifikoek ere kezkatzen dituzte. “Medikuek argi diote: fetuak, haurrak eta gaztetxoak dira, gaixo eta edadetuekin batera, erraustegien efektuen eragin nabarmenenak jasaten dituztenak”.

Ideologia ezberdineko lagunak batu dira mugimenduan, eta, aurrera begira, kide gehiagoren elkargune izan nahi du. Maiatzaren 21erako, esaterako, dibulgazio ekitaldi bat antolatzen ari dira Hernanin, Orona Ideon. Zientzialari eta medikuen eskutik, errauste plantek osasunean sor ditzaketen eraginei buruzko informazioa jasotzeko aukera eskaini nahi diete herritarrei. Familiez gain, hezkuntza komunitatea ere bidelagun izan nahi dute. Dei berezia egin diete eragin eremuan dauden ikastetxeei eta orokorrean Gipuzkoako zentro guztiei, manifestuarekin bat egin dezaten. Hezkuntza arloarekin ez ezik, osasun arloko profesionalekin ere elkarlanaren aritu nahi dute. Edozein herritarrek aukera du manifestua sinatzeko, www.gurasos.org webgunean.

Usurbilgo alkatearen eskaera Gipuzkoako herriei »

Xabier Arregi Usurbilgo alkateak ohar bat bidali die Gipuzkoako alkate guztiei, Zubietako errauste plantaren gaia euren herrietako udalbatzarretara eraman dezaten. Gutunean azaldu duenez, “itxikeria politikorik gabe eta herritarren ongizatea oinarritz…